Bardi á Bardsnesi. (Eptir sögnum ad austan. Kaflinn um knörrinn eptir hdr. Jóns Davídssonar).

2005-12-02T02:43:00.000-08:00
Í Landnámu er þess getið að Freysteinn hinn fagri hafi numið Sandvík, Viðfjörð og Hellisfjörð og búið að Barðsnesi. Hefur Freysteinn valið bæ sínum nafn af landsháttunum, því að hann stendur á valllendisbarði á annesi einu litlu, er gengur í sjó fram nær hálfri mílu innar frá Horni. Það má ráða af ýmsu, sem of langt yrði hjer upp að telja, að bærinn hefur þegar í landnámstíð staðið þar, er hann nú stendur. En munnmælin segja nokkuð á annan veg frá, hver þar hafi fyrstur land numið, og hvar bærinn hafi verið reistur í fyrstu, eins og sjá má af sögu þeirri, er hjer fer á eptir.
Barði hjet maður, er nam Viðfjörð og Hellisfjörð. Hann tók sjer byggð innanvert við Rauðubjörg niður undan skarði því, er Skollaskarð* nefnist, og kallaði bæ sinn Barðsnes **. Þar heitir nú Bæjarstæði. Vættur ein ill bjó sunnanvert í skarðinu. Bar hún þungan hug til Barða og þótti hann illur gestur í byggðum sínum. Einkum áttu þau í brösum saman út af selveiði á svonefndum Selasandi austanmegin Horns; vildi hvort um sig hafa veiðina óskerða. Deildu þau um þetta löngum og varð af fullur fjandskapur. Gjarnan vildi vætturin hafa fyrirkomið Barða, en fyrir sakir karlmennsku hans þorði hún aldrei á hann að ráða. En margar illar glettur gjörði hún honum. Barði var forn í skapi og fjölkunnugur, enda varðist hann lengi með framsýni sinni brögðum grannkonu sinnar. Þó kom svo að lokum, að hann sá ekki annað ráð vænna en að láta undan síga. Það var eina nótt að Barða dreymir að hann er úti staddur. Verður honum þá litið til fjalls og sjer, hvar dökkvan skýflóka dregur upp undan Skollaskarði; þykir honum þá undarlega bregða við, því að úr skýinu verður kona, feykilega stórvaxin, og bendir sú ógnandi yfir bæ hans. Hann hrekkur upp við drauminn, klæðist í skyndi og snarast á dyr. Sjer hann þá að skessan situr uppi á fellsbrúninni og er að bisa við að spyrna stóru stykki úr hömrunum. Barði grípur rekuspaða sinn og hleypur til fjalls. Það var jafnsnemma að hann stökk yfir túngarðinn og kletturinn sprakk. Greikkar nú karl heldur en ekki sporið, og í miðjum hlíðum mætir hann skriðunni. Stingur hann þá niður rekunni og í sömu svipan staðnaði skriðan. Þykir enn mega sjá þess merki. Barði treystist nú ekki lengur að hafa byggð sína þar undir skarðinu. Segir sagan að hann hafi þá flutt bæ sinn þangað, er hann stendur nú, og búið þar síðan til dauðadags.
Þótt Barði þannig þokaði burt frá byggðum grannkonu sinnar, ljet hún þó ekki af að gjöra honum nýjar skáveifur. Barði átti knörr *** einn mikinn og fríðan og hinn vandaðasta að öllum útbúnaði. Knörr þennan hafði hann til flutninga og við ýmsan veiðskap; stýrði hann jafnan sjálfur, en 12 menn reru. Eitt sinn hafði hann slegið mikið af sel á selasandinum og sendi menn sína heim eptir knerri sínum; þeim gekk vel ferðin og færðu þeir Barða knörrinn suður fyrir Horn. Báru þeir nú selinn á skip, og var það því nær fullfermi; síðan reru þeir heimleiðis, en Barði stýrði. Sjá þeir þá að skessan stendur á Hornseggjunum og horfir á þá. Getur Barði þess til, að nú muni kerlu þykja hann hafa verið heldur stórtækur um veiðina. Þegar þeir koma norður fyrir Horn, tekur að vinda; draga þeir þá upp segl og sigla hliðvind inn með Móunum, er svo eru nefndir. En er minnst varði heyra þeir hvin mikinn, og í sama vetfangi skellur stóreflis roka í seglið og hvolfir skipinu. Drukknuðu þar flestir menn Barða, en sjálfur synti hann til lands og tveir eða þrír menn aðrir. Var þá komið logn aptur. Þeir Barði vinda nú klæði sín og búast til göngu. En er þeir voru komnir innan til á Móana, sjá þeir hvar vætturin situr á utanverðum Rauðubjörgum. Barði þóttist vita, að hún væri völd að slysförinni, og rennur honum nú mjög í skap. Og jafnskjótt sem hann kemur í færi, þrífur hann upp stein eigi alllítinn og snarar að henni. Hún stökk undan og tók á rás, en steinninn fló með fæti hennar og veitti henni ærinn áverka, þótt eigi brotnaði fóturinn. Barði hefur þá upp annan stein eigi minni og kastar eptir skessunni, því að hann var allreiður. Hún sjer að steinninn fer hátt og stefnir á höfuðið; verður henni þá það til ráðs að fleygja sjer flatri, og fló steinninn yfir hana. Kallar hún þá til Barða og segir; >>Drep þú mig eigi, Barði sæll. Aldrei mun ég framar leitast við að vinna þjer mein ef þú gefur mjer nú líf.<<>>Maklegust ertu þess, að ég stytti þjer stundir, því að þungar búsifjar hefur þú veitt mjer og alla jafna setið um líf mitt; væri ég löngu dauður ef þú hefðir mátt þínum ráðum fram koma. Hef jeg því eigi skap til að þyrma þjer, að mig væntir að brátt munir þú byrja aptur á nýjan leik með vjelræðin og eigi halda orð þín við mig.<<>>Svik þarftu eigi að óttast af mjer; mun jeg öllu betur kunna að halda orð mín en flestir yðar, mennska fólksins.<< >>Á það skal þá hætta,<<>>en svíkir þú mig, skal jeg þjer óþarfur meðan jeg má.<<>>En raski nokkur friði mínum og rjúfi haug minn til fjár, mun það varða heill hans og svo beggja fjarðanna.<< - Miðja vegu milli Barðsness og Viðfjarðarbotns við bæ þann, er að Stuðlum heitir, er annes eitt lítið, sljett og grasi vaxið. Er þar víðsýnt mjög um fjörðuna. Á framanverðu nesinu var Barða orpinn haugur og fje lagt í að fornum sið. Heitir þar síðan Barðahaugur og tanginn Barðatangi.****
Liðu nú svo aldir fram, að enginn þorði að grafa í hauginn og allir töldu Barða verndara byggðarinnar.
Svo var eitt sinn, að bóndi nokkur úr næstu sveit flutti búferlum að Stuðlum. Hann var ungur og ófyrirleitinn og lítt trúaður á forna hluti. Henti hann mjög gys að átrúnaði þeim, er byggðarmenn höfðu á hauginum, og kvaðst brátt skyldu forvitnast um, hvort nokkuð væri þar fjemætt fólgið. Menn töldu það hina mestu fásinnu og löttu hann að fremja slíkt ódæðisverk. Hann skeytti því engu fortölum þeirra og einn góðan veðurdag fer hann til með húskörlum sínum og tekur að brjóta hauginn. En er þeir höfðu verið að um stund, urðu undarleg viðbrigði. Himinn gjörðist dimmur og myrkur dró yfir fjörðuna; en þar var að sjá sem eldbjarmi, er bæja var von. Bónda varð litið heim til Stuðla og sá hann þá að hús öll loguðu. Hætta þeir þá greptrinum og skynda til bæjar. Þótti þeim þá kynlega bregða, því að í einni svipan var horfinn eldur og myrkur og sól skein í heiði sem fyrr. Hurfu þeir þá aptur til haugsins og tóku til verka á ný. En ekki höfðu þeir lengi grafið, er allt fór á sömu leið sem fyr; var nú myrkrið svartara og eldurinn bjartari en áður; fylgdi þar með hvassvirði og hafrót svo mikið, að sjór gekk á land. Nú fjell bónda allur ketill í eld, og taldi hann það ráðlegast að hætta verkinu og láta haugbúa hvíla í friði. Þegar er þeir voru farnir frá hauginum, hurfu undrin sem fyrr. Bóndi hugði eigi framar til hauggraptar, en ólánsmaður var hann alla ævi síðan; flosnaði hann upp af búi sínu, hraktist til fornra átthaga og dó þar á sveit í eymd og volæði.
Ekki er þess getið að fleiri hafi orði til að brjóta haug Barða. *****


*Þ.e. tóuskarð. Alþýða manna hefur dregið nafnið af skolli (=kölski), og hugsað sjer þar bústað illrar veru. >>Skollinn í Skollaskarðinu<< style="font-weight: bold;">
**Menn hafa ætlað bæjarnafnið samsett af mannsnafninu Barði, og að það því rjettu lagi ætti að heita Barðanes. En Barðsnes getur ekki verið af öðru komið en >>barð<<, enda stendur það í nánasta samræmi við landslagið. ***Knarrarsker heitir sjávarklöpp niður undan Barðsnesbænum. Sumir ætla að skerið dragi nafn af knerri Barða.

****Nafnið er bersýnilega dregið af landslaginu, (barða ef.flt. af barð), því að þar, eru sljett börð með sjó fram, er stinga mjög í stúf við ójöfnur utar og innar.

***** Þess sjást glöggt merki, að grafið hefir verið í hauginn, því að hann er tvískiptur að ofan niður til miðs.
úr þjóðsögum

Bardi á Bardsnesi. (Eptir sögnum ad austan. Kaflinn um knörrinn eptir hdr. Jóns Davídssonar).
